Hamro Goreto

:बिन्दु राज सापकोटा

प्रकृति (Nature) भनेको के हो ?

प्रकृति भन्नाले ब्रह्माण्डमा मानव निर्मित बाहेकका सम्पूर्ण जीवित, अजीवित र प्राकृतिक रूपमा विद्यमान तत्वहरू तथा प्रणालीलाई बुझाउँछ । यसलाई भौतिक संसार र त्यहाँ निरन्तर चलिरहने जीवनचक्रको समष्टिगत रूपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ । प्रकृति मुख्य रूपमा पञ्चतत्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश), पदार्थ (माटो, पानी, हावा, जीवजन्तु वा खनिज), र ऊर्जाको संयोजनबाट बनेको हुन्छ । यसलाई वैज्ञानिक र प्राकृतिक दृष्टिकोणबाट निम्नानुसार बुझ्न सकिन्छः

१. वैज्ञानिक दृष्टिकोण (ऊर्जा)

आधुनिक विज्ञानका अनुसार प्रकृति दुईवटा मुख्य कुराहरूले बनेको छः

पदार्थ (Matter)ः हामीले देख्ने, छुने र अनुभव गर्ने सबै ठोस, तरल, र ग्यासिय वस्तुहरू पदार्थ हुन् । यी सबै परमाणु (प्रोटोन—जुन परमाणुको केन्द्रमा रहन्छ र धनात्मक हुन्छ, न्यूट्रोन—यो पनि परमाणुको केन्द्र मै रहन्छ र र तटस्थ रहन्छ, इलोक्ट्रोन—यो परमाणुको केन्द्रमा वरिपरि घुमिरहन्छ र यसमा धनात्मक चार्ज हुन्छ) र अणु (अक्सिजन, पानी, माटो, हावा, र जीवजन्तु) बाट बनेका हुन्छन् । 

ऊर्जा (Energy)ः प्रकृतिलाई सञ्चालन गर्न ऊर्जाको आवश्यकता पर्दछ । प्रकाश, ताप, गुरुत्वाकर्षण, र ध्वनि ऊर्जाका विभिन्न रूप हुन्, जसले पदार्थलाई गतिशिल बनाउँछन् ।

२. प्राकृतिक तथा दार्शनिक दृष्टिकोण (पञ्चतत्व)

सनातन र प्राकृतिक दर्शन अनुसार यो ब्रह्माण्ड र प्रकृति पाँचवटा आधारभूत तत्वहरू मिलेर बनेको छ, जसलाई पञ्चमहाभूत भनिन्छः पृथ्वी (माटो/जमिन)ः यसले ठोस आकार र स्थिरता प्रदान गर्दछ ।

जल (पानी)ः यसले जीवन र तरलता दिन्छ ।

अग्नि (ताप/प्रकाश)ः यसले ऊर्जा, रूपान्तरण, र न्यानोपन प्रदान गर्दछ ।

वायु (हावा)ः यसले गति र प्राण (अक्सिजन) दिन्छ ।

आकाश (शून्यता/Space)ः यसले अन्य सबै तत्वहरूलाई रहनका लागि स्थान दिन्छ ।

३. जैविक र अजैविक घटक (Ecosystem)

वातावरणीय विज्ञानका अनुसार प्रकृति दुईवटा चक्रमा बाँडिएको छः

जैविक घटक (Biotic)ः यसमा कवक, ब्याक्टेरिया, बिरुवा, र जनावरहरू जस्ता सबै जीवित प्राणीहरू पर्छन् ।

अजैविक घटक (Abiotic)ः यसमा सूर्यको प्रकाश, हावा, पानी, माटो, र खनिज जस्ता निर्जीव तत्वहरू पर्छन् जसले जीवनलाई सम्भव बनाउँछन् ।

संक्षेपमा, सजीव र निर्जीव वस्तुहरू बीचको निरन्तर अन्तरक्रिया र सन्तुलन नै प्रकृति हो ।

निहित नियम र प्रणालीः प्रकृति आफ्नै नियम र चक्र (जस्तैः जलचक्र, कार्बन चक्र, ऋतु परिवर्तन) अनुसार चल्छ, जसमा मानवीय हस्तक्षेप बिना नै सन्तुलन कायम रहन्छ ।

सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, हामीले आफ्नो वरिपरि देख्ने, अनुभव गर्ने र जसको कारणले पृथ्वीमा जीवन सम्भव भएको छ, त्यो नै प्रकृति हो । यदि व्यापक र दार्शनिक रूपमा हेर्ने हो भने, प्रकृतिका अरू धेरै आयामहरू छन्, जसलाई हामी यसरी बुझ्न सक्छौंः

१. मानव र प्रकृतिको अन्तरसम्बन्ध(Interrelationship between humans and nature) (एक अर्काका परिपूरक)ः

मानिस प्रकृतिभन्दा बाहिरको वस्तु होइन, हामी आफैं प्रकृतिको एउटा अभिन्न अङ्ग हौं । हाम्रो शरीर पञ्चतत्व (पृथ्वी, जल, अग्नि, वायु र आकाश) ले बनेको छ । त्यसैले, मानव समाज, हाम्रो चेतना, र हाम्रा गतिविधिहरू पनि प्रकृतिकै निरन्तरता हुन् । जब हामी आफूलाई प्रकृतिभन्दा अलग राखेर हेर्छौं, तब मात्र संकट सुरु हुन्छ ।

२. आन्तरिक स्वभाव वा गुण (Internal Nature)ः

हरेक वस्तु वा जीवको आफ्नै एउटा आन्तरिक स्वभाव वा ‘प्रकृति’ हुन्छ ।

जस्तैः आगोको प्रकृति पोल्नु वा ताप दिनु हो, पानीको प्रकृति बग्नु र शितलता दिनु हो ।

मानिसको सन्दर्भमा, मानवीय संवेदना, दया, करुणा, र विवेकलाई मानिसको ‘मूल प्रकृति’ मानिन्छ ।

३. गतिशील र आत्म–सन्तुलित प्रणाली (Dynamic System)ः

प्रकृति कुनै स्थिर वा जड वस्तु होइन; यो एक जीवन्त, निरन्तर बदलिरहने र आफैंलाई सन्तुलनमा राख्ने महा–प्रणाली हो । यसमा विनाश र निर्माणको चक्र सँगसँगै चल्छ । वायुमण्डलको ग्यासको सन्तुलन मिलाउनेदेखि लिएर, इकोसिस्टम (पारिस्थितिक प्रणाली) लाई बचाउने सम्मका सबै काम प्रकृतिले आफ्नै नियम (Natural Laws) अन्तर्गत गरिरहेको हुन्छ ।

४. ऊर्जा र अदृश्य शक्ति(भ्लभचनथ बलम ष्लखष्कष्दभि उयधभच)ः

हामीले आँखाले देख्ने रुख, पहाड र नदी त प्रकृतिको स्थूल (भौतिक) रूप मात्र हुन् । तर यसका पछाडि एउटा विशाल अदृश्य ऊर्जा, जीवन शक्ति (Life Force), र नियम क्रियाशील छ, जसले ब्रह्माण्डका हरेक परमाणुलाई बाँधेर राखेको छ । अदृश्य शक्ति (Invisible Force) भन्नाले नाङ्गो आँखाले सीधा देख्न नसकिने, तर त्यसको असर, प्रभाव वा परिणाममार्फत स्पष्ट रूपमा अनुभव गर्न सकिने शक्तिलाई बुझिन्छ । यसका केही प्रमुख उदाहरणहरू निम्न अनुसार छन्ः

गुरुत्वाकर्षण बल (Gravity)ः पृथ्वीले वस्तुहरूलाई आफूतिर तान्ने बल हामी देख्न सक्दैनौँ, तर स्याउ भुइँमा खस्दा वा हामी जमिनमा उभिन सक्दा यसको उपस्थिति प्रमाणित हुन्छ ।

हावा/वायुको दबाब (Air Pressure/Wind)ः हावा स्वयं अदृश्य छ, तर यसले रूखका पातहरू हल्लाउँदा, आँधीबेहरी ल्याउँदा वा बेलुन फुलाउँदा यसको शक्ति अनुभव हुन्छ ।

चुम्बकीय शक्ति (Magnetic Force)ः चुम्बकले फलामलाई आफूतिर तान्ने वा दिशा देखाउने (कम्पास) शक्ति नाङ्गो आँखाले देखिँदैन, तर काम गरिरहेको हुन्छ ।

विद्युतीय र तरङ्ग शक्ति (Electricity & Electromagnetic Waves)ः तारभित्र बग्ने बिजुली, वाइफाइ (Wi–Fi), रेडियो तरङ्ग वा मोबाइल नेटवर्कका सिग्नलहरू अदृश्य हुन्छन्, तर तिनले हाम्रा उपकरणहरू चलाउँछन् ।

मानसिक शक्ति र भावना (Mental Power & Emotions)ः मानिसभित्र हुने इच्छाशक्ति, अठोट, माया वा डर देख्न सकिँदैन, तर यसले मानिसको व्यवहार र जीवनमा ठूलो परिवर्तन ल्याउँछ । 

प्राकृतिक (Natural) भनेको के हो ? 

प्रकृतिसँग सम्बन्धित, प्रकृतिबाट उत्पन्न भएको, वा मानिसले कलकारखाना वा प्रयोगशाला आदिमा कृत्रिम वा मानव निर्मित वस्तुहरू बाहेक, संसारमा आफैं विद्यमान रहेका सबै तत्वहरू प्राकृतिक हुन् । जस्तैः रुखबिरुवा, नदीनाला, पहाड, माटो, र हावापानी । पृथ्वीले हामीलाई सित्तैमा दिएका प्राकृतिक स्रोतहरू जस्तैः जलस्रोत, खनिज पदार्थ, वन्यजन्तु, र सौर्य ऊर्जा । जुन कुरा कुनै थप वा कृत्रिम परिवर्तन बिना पनि सहज र सामान्य अवस्थामा रहने जस्तैः मानिसको स्वाभाविक व्यवहार वा भावनालाई पनि “प्राकृतिक“ भनिन्छ । साथै ऊर्जा वा कुनै निश्चित विषयको सन्दर्भमा “प्राकृतिक (Natural)” भन्नाले ती सबै तत्व र प्रक्रियाहरू पर्दछन् जुन मानव हस्तक्षेप बिना, ब्रह्माण्डमा आफैं सिर्जना भएका र सञ्चालित छन् । यसलाई मुख्यतया तीनवटा पाटाहरूबाट बुझ्न सकिन्छः

१. प्राकृतिक वा भौतिक तत्वहरू (Physical Elements)ः जसलाई हामीले प्रत्यक्ष रूपमा देख्न, छुन र अनुभव गर्न सक्छौं । जस्तै (क) जीवमण्डलः पृथ्वीमा रहेका सम्पूर्ण वनस्पति (रुखबिरुवा, जडीबुटी) र प्राणीहरू (वन्यजन्तु, चराचुरुङ्गी, जलचर) । (ख) भू–बनोटः पहाड, हिमाल, मैदान, माटो, र ढुङ्गाहरू । (ग) जलस्रोतः नदीनाला, ताल, झरना, र समुद्र ।

२. अदृश्य शक्ति र ऊर्जा (Energy and Invisible Forces)ः (क) प्रकृतिलाई चलायमान राख्ने ऊर्जा र अदृश्य शक्तिहरूः जस्तै सौर्य ऊर्जाः सूर्यबाट आउने प्रकाश र ताप, जसले पृथ्वीमा जीवन सम्भव बनाउँछ ।

गुरुत्वाकर्षण र वातावरणीय बलः पृथ्वीको गुरुत्वाकर्षण बल, हावाको बहाव (वायु ऊर्जा), र चुम्बकीय शक्ति ।

(ख) प्राकृतिक चक्रहरूः जस्तै जल चक्र (पानी पर्ने र बाफ बन्ने प्रक्रिया), अक्सिजन र कार्बन चक्र, जसले पर्यावरणको सन्तुलन मिलाइराख्छन् ।

३. प्राकृतिक नियम (Laws of Nature)ः

प्रकृति आफ्नै एउटा नियम र अनुशासनमा चल्छ । मौसमको परिवर्तन (गर्मी, जाडो, वर्षा), दिन र रात हुनु, जीवहरूको जन्म र मृत्यु हुनु—यी सबै प्रकृतिका नियमहरू हुन् जसलाई मानिसले चाहेर पनि नियन्त्रण गर्न सक्दैन ।

प्रकृतिबाट टाढा हुने अवस्था(State of being away from nature)ः

प्रकृतिबाट टाढा हुँदा मानिसमा मानसिक तनाव, स्वास्थ्य समस्या र एकाकीपन जस्ता चुनौतीहरू बढ्दै गएका छन् । प्रकृतिमा फर्कनु भनेको जंगलमै गएर बस्नु होइन, बल्कि आफ्नो दैनिक जीवनशैली परिवर्तन गरि प्रकृतिका तत्वहरूसँग पुनः जोडिनु र सन्तुलन कायम गर्नु हो । मानिस प्रकृतिबाट टाढा हुनुका पछाडि धेरै सामाजिक, आर्थिक, र प्रविधिगत कारणहरू छन् । मुख्य कारणहरूलाई यसरी हेर्न सकिन्छः

• तीव्र सहरीकरण (Urbanization)ः रोजगारी, शिक्षा र आधुनिक सुविधाको खोजीमा मानिसहरू गाउँ छोडेर सहरतिर केन्द्रित भइरहेका छन् । सहरहरूमा सिमेन्टका भवन, सडक र धूलो–धूवाँ बढी हुनाले मानिसले प्राकृतिक वातावरण पाउँदैनन् ।

• प्रविधि र डिजिटल लत (Technology Addiction)ः स्मार्ट फोन, कम्प्युटर, टेलिभिजन र सोसल मिडियाको प्रयोग अत्यधिक बढेको छ । मानिसहरू आफ्नो फुर्सदको समय प्रकृतिमा (जस्तैः पार्क, जङ्गल, वा खुला मैदान) बिताउनुको साटो स्क्रिन अगाडि बिताउन रुचाउँछन् ।

• व्यस्त र यान्त्रिक जीवनशैलीः आधुनिक जीवनशैली निकै प्रतिस्पर्धी र व्यस्त बनेको छ । बिहानदेखि बेलुकासम्म काम, पढाइ र आर्थिक जोहो गर्दै मानिसलाई प्रकृतिसँग जोडिने वा बाहिर निस्कने फुर्सदै हुँदैन ।

• उपभोक्तावादी संस्कृति (Consumerism)ः मानिसको ध्यान प्राकृतिक आनन्द भन्दा पनि भौतिक सुख–सुविधा, गाडी, बंगला र आधुनिक उपकरणहरू उपभोग गर्नेतिर बढी आकर्षित भएको छ ।

• प्राकृतिक स्रोतको दोहन र विनाशः वनजङ्गल फँडानी, प्रदूषण र अव्यवस्थित विकासका कारण मानिस वरपर रहेका प्राकृतिक क्षेत्रहरू हराउँदै गएका छन्, जसले गर्दा सहजै प्रकृतिसँग जोडिन गाह्रो हुँदैछ ।

अप्राकृतिक तथा प्रदुषित खानपान र तडकभडक तथा देखावटी जीवनशैली प्रतिको आकर्षण बढ्दै गएको छ ।

प्रकृतिमा फर्कनु पर्ने कारण (Resons to return nature)ः

• प्रकृतिसँगको सामीप्यता हाम्रो शारीरिक र मानसिक स्वास्थ्यका लागि अपरिहार्य छ । 

• मानसिक शान्ति र तनावबाट मुक्तिः हरियाली र शान्त वातावरणमा समय बिताउँदा मानसिक तनाव कम हुन्छ, एन्जाइटी र डिप्रेसनको जोखिम घट्छ र मस्तिष्कले आराम पाउँछ ।

• शारीरिक स्वास्थ्यमा सुधारः प्रकृतिमा जाँदा हामीले स्वच्छ अक्सिजन पाउँछौं, जसले फोक्सो र मुटुलाई स्वस्थ राख्छ । सूर्यको प्रकाशबाट शरीरलाई आवश्यक भिटामिन ‘डी’ प्राप्त हुन्छ ।

• सचेतना र रचनात्मकता (Creativityw )ः प्रविधिको स्क्रिनबाट टाढा रहेर प्रकृतिमा समय बिताउँदा सोच्ने क्षमता र रचनात्मकतामा वृद्धि हुन्छ ।

• पारिस्थितिकीय सन्तुलन (भ्अययिनष्अब िद्यबबिलअभ)ः जब हामी प्रकृतिसँग जोडिन्छौं, तब मात्र हामीमा वातावरण संरक्षण प्रतिको जिम्मेवारी बोध हुन्छ ।

प्रकृतिमा फर्कने तरिका (Ways to return nature)ः 

• आफ्नो व्यस्त दिनचर्याका बीच पनि साना–साना प्रयासहरूबाट हामी प्रकृतिसँग जोडिन सक्छौं ।

• डिजिटल डिटक्स (Digital Detox)ः दिनको निश्चित समय (जस्तैः बिहान उठ्ने बित्तिकै वा सुत्नुअघि) मोबाइल, ल्यापटप र सामाजिक सञ्जालबाट टाढा रहनुहोस् र प्रकृतिलाई नियाल्ने ।

• प्रकृतिमा समय बिताउने (Nature Walks)ः हप्तामा कम्तीमा एक पटक नजिकैको पार्क, जंगल वा खुला चौरमा घुम्न जाने बानी बसाल्ने । सम्भव भएसम्म खाली खुट्टा माटो वा घाँसमा हिँड्ने (Grounding) गर्ने ।

• घरभित्रै प्रकृतिको स्पर्शः आफ्नो घर वा कार्यकक्षमा साना–साना इनडोर प्लान्टहरू (भित्री बोटबिरुवा) राख्ने । यसले कोठाको हावा स्वच्छ राख्नुका साथै सकारात्मक ऊर्जा दिन्छ ।

• प्राकृतिक खानपान र जीवनशैलीः प्याकेटका र रासायनिक खानेकुराहरू कम गरेर जैविक (Organic) तथा प्राकृतिक रूपमा उब्जिएका फलफूल र सागसब्जीलाई प्राथमिकता दिने ।

• सूर्योदय र सूर्यास्त नियाल्नेः दिनको सुरुवात सूर्यको पहिलो किरण ऊर्जासँगै गर्ने र बेलुकी सूर्यास्त हेर्ने गर्नाले हाम्रो शरीरको प्राकृतिक घडी (Circadian Rhythm) सन्तुलित रहन्छ ।

• प्रकृति–मानव हितैषी विकास मोडल लागु गरेर ।

निष्कर्ष:

प्रकृति केवल ‘मानिसले नबनाएको वस्तुहरूको सूची’ मात्र होइन; यो त जीवनको स्रोत, सम्पूर्ण अस्तित्वको आधार र एउटा यस्तो साझा प्रणाली हो जहाँ मानव र पर्यावरण एकअर्कासँग गहिरो गरी जोडिएका छन् । प्रकृतिमा फर्कनु भनेको आफ्नो जरा (Roots) सँग जोडिनु हो । हामी जति प्रकृतिको नजिक रहन्छौं, प्राकृतिक नियम अनुसार चल्ने मौसम परिवर्तन, दिन र रात हुनु वा जीवहरूको जन्म र मृत्यु हुनु जस्ता सम्पूर्ण प्राकृतिक प्रक्रियाहरूलाई सहज बनाउन सक्छौ, त्यति नै हाम्रो जीवन सरल, स्वस्थ र ऊर्जावान बन्दछ । 

(कृषि र कानूनमा स्नातक सापकोटा लामो समय भू–संरक्षण कार्यमा आवद्ध रहि हाल प्रकृति–मानव केन्द्रित जन अभियान, नेपालको अध्यक्षको जिम्मेवारीमा हुनुहुन्छ ।)